T.C. Mİllî Eğİtİm BakanlIğI
İSTANBUL / ÜSKÜDAR - İstanbul Beylerbeyi Sabancı Olgunlaşma Enstitüsü

Puşide projesi

Amaç

Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı himayesinde, İstanbul Türbeler Müze Müdürlüğü, İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve TÜRÇEK işbirliğiyle çalıştığımız bu projede İstanbul Beylerbeyi Sabancı Olgunlaşma Enstitüsü olarak amacımız;

Kültür tarihimize desen, hat, işçilik, malzeme ve süslemeleriyle ışık tutan, dekoratif ve tarihi nitelikleriyle Türk Süsleme Sanatı içinde önemli bir yere sahip puşidelerden üzerinde Maraş işi bulunanların desen arşivini hazırlayıp uygun bulunanların üretimini gerçekleştirmek ve kültür mirasımızın gelecek nesillere aktarılabilmesini sağlamaktır.            

Puşide Nedir?

PUŞİDE

(پوشيده)

Puşide (örtü) Farsça sıfattır.

Osmanlılarda mezar üzerine yerleştirilen, Arapça “kutu, sandık” anlamındaki sundûk kelimesinden gelen,[1] genellikle ahşap, mermer, taş veya çini kaplama sandukaları[2] örtmek için kullanılan örtüleri ifade eder.

Müslümanlar arasında sanduka yapma geleneği Emevîler döneminde İslam dışı âdet ve geleneklerin zengin ve yönetici kesimin arasında yaygınlaşması ile ortaya çıkmıştır.[3] Abbasiler ve Osmanlılarda da devam eden sanduka geleneği, zamanımıza ulaşan en eski örneklere sahip olan Selçuklu kültürüyle yaygın hâle gelmiştir.[4] 

Sandukaların üzerlerinin örtülmesi ise Bizans’tan gelen âdettir ve kıymetli zâtlara saygı göstermek için, mezarlarının üzerine sanduka yapıp üstüne örtü örtmek, İslamiyette de kabul görmüş ve uygulanmıştır.[5] 14. yüzyıl gezginlerinden İbn Batuta Anadolu’da sandukaların üzerlerine örtülmüş olan kumaşlardan bahsetmektedir. 1405’te Semerkant’ta Timurlenk’in türbesinde ve Kahire’deki Memlûk türbelerinde de bu gelenek uygulanmıştır. Osmanlı’da ise, cenaze merasimlerinde ve daha sonra türbelerde hanedan üyelerinin sandukaları dönemin değerli kumaşlarıyla örtülmüştür.[6] 

Osmanlı Dönemi’nde sanduka örtüsü olarak Ravza-i Mutahhara ve Kâbe örtüsü de kullanılmıştır.[7]

16. yüzyıldan itibaren surre alayı ile Haremeyn-i Şerifeyn’e gönderilen Kâbe örtüsü her yıl yenilenir, eski örtü hacılar arasında bölüştürülür, geri kalanı ise pâyitahta geri getirilirdi. Burada anahtar torbası, yelek, kaftan, cüz kesesi vb. kullanım eşyaları yapılır, diğer kısmı camilerde levha halinde asılır veya türbelerde sandukalar üzerine puşide olarak örtülürdü.[8] “Cüluslarda Mekke’deki Kâbe ve Medine’deki Ravza-i Mutahhara kisveleri tecdid olunarak evvelki kisvelerin Mekke emiri tarafından İstanbul’a yollanması kanundu. Bu kisveler kara yoluyla Üsküdar’a gelir ve oradan merasimle Eyyüb’e naklolunarak Hazret-i Halid’in (Hazreti Halid Bin Zeyd - Eyüp Sultan Hazretleri) türbesine konulur, sonra ulema, meşâyih, sâdât ve devlet ricali taraflarından tehlil ve tekbirle ve Edirnekapı yoluyla saraya getirilirdi.” ifadesini içeren Selanikî tarihinde bu gelenek açıklanmıştır.[9]

II. Mahmud Türbesi’nde Emine Sultan’a ait sandukanın Ravza-i Mutahhara örtüsünden oluşan puşidesi                                                                                                                         

 

Osmanlı Sultanları, saraydan din büyüklerinin, özellikle Mevlâna’nın Dergâhına sandukaların üzerinin örtülmesi için puşideler göndermişlerdir.[10]

III. Selim’in 1790 (Hicri 1205) senesinde hediye olarak yaptırdığı puşide, Mevlâna Müzesi 636 envanter numarasında kayıtlıdır. Yeşil renkli atlas kumaştan yapılmış örtünün üzerine işlenmiş olan sülüs, nesih, tâ’lik hatlar ve motifler Türk Sanatı adına önem taşımaktadır.[11]

Zaman içinde yıpranan puşidenin yerine, günümüzde de Hazret-i Mevlâna ile oğlu Sultan Veled’in sandukaları üzerinde örtülü olan yeni puşide, 1894 (Hicri 1311) yılında II. Abdülhamid tarafından yaptırılmıştır.[12] Deri üzerine atlas kumaştan yapılmış olan puşide, Mevlâna Müzesi 637 envanter numarasında kayıtlıdır. Üzerinde sim sırma ile Hattat Hasan Sırrı tarafından Ȃyet-el Kürsi, Esmâ-i Nebi, Lafza-i Celâl ve Fatiha Sûresi yazılmıştır.[13] 

Sultan, puşidenin ayakucuna gelen yerine bir önceki puşideyi yaptıran III. Selim’in tuğrasını işletmiş, kendi adını da bu tuğranın altına yazdırmıştır.[14]

 

 III. Selim’in yaptırdığı sanduka puşidesi        

II.Abdülhamid’in yaptırdığı sanduka puşidesi      

Kutb-ül ârifin Hz. Mevlâna ile sâir çelebilerin türbelerinin puşideleri masarıfına mukabil şehreminine 7 bin 5 yüz kuruş verilmesine dair, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki 1205 tarihli belge[15]
Mimar Sinan tarafından yaptırılan, Sultanahmet’teki Şehzadeler Türbesi’nde, 2003 yılında yapılmaya başlayan restorasyon çalışmaları sırasında, sandukalar üzerindeki yeşil çuha örtüler kaldırılınca, sandukaların üzerinde tarihi sanduka kılıfları, kaftan, entari, nefti zeminli ve zikzak desenli Ravza-i Mutahhara iç örtüsü ile kırmızı zeminli, zikzak desenli Kâbe iç örtüsü serili olduğu tespit edilmiştir. 1580 yılına ait, insutu (orijinal) olarak bulunan bu örtüler, Osmanlı’da sandukaların üzerine örtü örtme geleneğini belgelemesi açısından önem taşımaktadır.[16] 

Ayasofya Şehzadeler Türbesi Kâbe iç örtüsü parçası (ipek) 16-17. yüzyıl 


Ayasofya Şehzadeler TürbesiRavza-i Mutahhara iç örtüsü parçası(ipek) 18. yüzyıl  sonu 

Ayasofya Şehzadeler Türbesi Ravza-i Mutahharaiç örtüsü parçası ( ipek) 16. yüzyıl

Osmanlı minyatür sanatında ve Osman Hamdi’nin[17] (1842-1910) yağlı boya tablolarında da puşide geleneğini yansıtan örneklere rastlanmaktadır. 

Tabut üzerinde Kâbe örtüsü’nün görüldüğü, Kanuni Sultan Süleyman’ın cenaze törenini anlatan minyatür -  Süleymannâme  

Pargalı İbrahim Paşa’nın puşideli tabutu - Hünernâme

Puşideli sandukaların görüldüğü, Lala Mustafa Paşa’nın Doğu Seferine giderken Konya’ya gelip Mevlana’yı ziyaretini anlatan minyatür (16.yüzyıl) - Nusretnâme

Türbe ziyaretinde iki genç kız[18]   

Şehzade Türbesi’nde derviş[19]                                                                                               

Yeşil Türbede dua[20]                                                                                         

Projemizin konusunu oluşturan, Osmanlı Hanedanına ait türbelerdeki, genellikle etrafı fildişi, sedef kakmalı ahşap veya madeni parmaklıklarla kafes şeklinde çevrili, dikdörtgen gövde üzerinde üçgen prizma kapaktan oluşan ahşap sandukaların “Maraş işi” tekniğiyle işlenmiş örtüleri, ya bir ya da birden fazla parçadan meydana gelmektedir. Bir parçadan oluşan sanduka örtüleri (puşideler) dikdörtgen biçimindedir. Birden fazla parçadan oluşan örtüler ise, dört ya da altı parçalıdır. Bunlar, iki kısımdan oluşan kapağı örten örtüler, ön cephesini örten baş levhası, arka cephesini örten ayak levhası ve sandukanın etek kısmını örten sağ ve sol parçalardan oluşmaktadır. Dört parçadan oluşanlarda, kapağı örten kısım aşağı kadar devam etmektedir. Bu örtülerin baş levhaları geniş ve uzun, ayak levhaları ise dar ve kısadır.
  I. Abdülhamid Türbesi’nde Mevhibe Sultan’a ait sandukanın dört parçadan oluşan puşidesi

I. Abdülhamid Türbesi’nde Saliha Sultan’a ait sandukanın altı parçadan oluşan puşidesi

Her biri tarihi belge niteliği taşıyan, ipek, kadife ve deriden yapılmış çeşitleri olan puşideler, genellikle çirişli[21] karton (motiflerin ıhlamur ağacından kalıplarla ya da çuha parçalarıyla doldurularak kabartılmış örnekleri de vardır.[22]) kullanılarak, altın veya gümüş telle[23] işlenmiştir. 

Sultan I. Abdülhamid sanduka puşidesi

Sultan II. Mahmud sanduka puşidesi

Türbelere diğer yapı türlerinden farklı bir kişilik kazandıran ve dini ibareleriyle birlikte Osmanlı Dönemi Türk Sanatı adına önemli bir yer edinmiş olan sanduka örtülerinin (puşidelerin) desen kompozisyonlarında, örtünün işlendiği yüzyıla ait desen anlayış ve zevkiyle bitkisel, nesneli, geometrik ve yazılı bezemelerin kullanıldığı görülür.

Osmanlı Sanatının, özellikle mimari başta olmak üzere tüm sanat dallarında, Batı Sanatının etkisi altında olduğu dönemde inşa edilen türbelerdeki puşide işlemelerinde, kurdeleler, püsküller, “s”-“c” kıvrımlı desenler, Fransa ve İtalya sanatlarının etkisiyle gelişen Türk Rokokosunun fiyonklarla bağlanmış küçük çiçek buketleri, bir daldan çıkan küçük çiçek kompozisyonları[24] dikkat çeker. 

Puşide işlemelerinde kullanılan bu motiflerin bazı örneklerinde üç boyutlu olarak yapıldığı, bitkilerin iç konturlarının detaylı vurgulamalarla belirlendiği görülür.

II. Mahmud Türbesi içerisinde bulunan Yusuf İzzeddin Efendi sanduka puşidesinin Barok Dönem özelliklerini yansıtan kurdeleli bordürü ve “S”  - “C” kıvrımlarından oluşturulmuş stilize bitkisel desen kompozisyonu olan ayak levhası

II. Mahmud Türbesi içerisinde bulunan Saliha Sultan sanduka puşidesinin Barok Dönem özelliklerini yansıtan püsküller ve kıvrık dallardan oluşmuş ayak levhası 

II.Mahmud’a ait sandukanın puşidesinden üç boyutlu işleme

II. Mahmud Türbesi içerisinde bulunan Sultan Abdülaziz’e ait sandukanın puşidesinden üç boyutlu işlem 

Sultan I. Abdülhamid Türbesi’ndeki Şehzâde Sultan Muhammed Rüşdi’ye ait sandukanın puşide eteklerinde, Barok Dönem motiflerinden püskül kullanılmış desen kompozisyonu

II. Mahmud Türbesi içerisinde bulunan Atiyye Sultan sanduka puşidesinin Barok Dönem özelliklerini yansıtan püsküllerle süslü ayak levhası 

Sultan I. Abdülhamid Türbesi’ndeki Emine Sultan sanduka puşidesi baş levhasında yazıyı çevreleyen bordürü oluşturan Barok Dönem “C” kıvrımları

Sandukaların baş kısmını örten puşide levhalarında çoğunlukla, desen kompozisyonunun merkezine madalyon içine alınmış veya bordürle çevrelenmiş, hanedan mensuplarının kimlikleri, sultanların velâdeti, cülûsu, müddet-i saltanatları ve irtihalleri konusunda bilgiler veren yazı işlenmiştir.

II. Mahmud Türbesi içerisinde bulunan Şehzade Şevket Efendi’ye ait sanduka puşidesinin baş levhası

Puşidelerin üzerinde ve eteklerinde ise besmele, lafza-i celâl, Kur’ân-ı Kerim’den âyetler, dualar ve Osmanlı Türkçesiyle yazılmış beyitler işlenmiştir. Etek kısmına işlenen yazılar genellikle bordür şeklinde yerleştirilmiştir.

I. Abdülhamid Türbesi içerisinde bulunan Mevhibe Sultan’a ait sanduka puşidesinin üst kısmı ve etekleri

Sandukaların ayak kısmını örten puşide levhalarında yazı kullanılmamış sadece desen işlenmiştir.

I. Abdülhamid Türbesi içerisinde bulunan Şehzade Süleyman’a ait sanduka puşidesinin ayak levhası

Sanduka örtüleri, üzerlerindeki işlemeleriyle mekâna değer katmasının dışında, dekoratif ve tarihi nitelikleri ile Türk Sanatında ayrı bir yer tutmakta ve görsel tarihi bir arşiv meydana getirmektedir.[25]

Sandukaları örtmek için kullanılan puşidelerin, zamanla eskiyince yenileriyle değiştirildiğine dair Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde belgeler bulunmaktadır.

Hz. Eyyûb Ensâri’nin Türbesi’nin eskiyen puşidesinin imâl esmanının (bedel) verilmesine dair Evkâf-ı Hümayûn Nezâretinin istizanı (izin isteme) hakkında belge[26]

Tophane Kılıç Ali Paşa Türbesi’nin sandukası üzerindeki Kâbe örtüsünün yenilenmesine dair belge[27]

DİPNOTLAR

[1] “Sanduka”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 36, İstanbul 2009.

[2] “Sanduka”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi,  C. 36, İstanbul 2009.

[3] samil.ihya.org/ansiklopedi/sanduka.html.  

[4] “Sanduka”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi,  C. 36, İstanbul 2009.

[5] www.ekrembugraekinci.com

[6] İpek, Selin. “Osmanlı’da Sandukalara Örtü Örtme Geleneği ve Eyüp Sultan Haziresi’ndeki Taş Lahit”, Eyüp Sultan Sempozyumu Tebliğler IX, İstanbul 2005, s. 322-337. 

[7] İpek, Selin. “Osmanlı’da Sandukalara Örtü Örtme Geleneği ve Eyüp Sultan Haziresi’ndeki Taş Lahit”, Eyüp Sultan Sempozyumu Tebliğler IX, İstanbul 2005, s. 322-337. 

[8] Sülün, Murat. “Haremeyn’deki Belli Başlı Mâbedlerde Yazılı Âyetlere Dâir Mülâhazalar - 1”, Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 24, 2003/1, s.107-130.

[9] İpek, Selin. “Osmanlı’da Sandukalara Örtü Örtme Geleneği ve Eyüp Sultan Haziresi’ndeki Taş Lahit”, Eyüp Sultan Sempozyumu Tebliğler IX, İstanbul 2005, s. 322-337. 

[10] İpek, Selin. “Osmanlı’da Sandukalara Örtü Örtme Geleneği ve Eyüp Sultan Haziresi’ndeki Taş Lahit”, Eyüp Sultan Sempozyumu Tebliğler IX, İstanbul 2005, s. 322-337. 

[11] Erol, Erdoğan. “Padişah III. Selim’in Mevlana’nın Türbesi İçin Yaptırdığı Puşide”, Türk Etnografya Dergisi, S. XIX,  Ankara 1991, s.9-35.  

[12] muze.semazen.net

[13] muze.semazen.net

[14] risaleajans.com

[15] Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Hatt-ı Hümayûn, Dosya Numarası: 200 Gömlek Numarası: 10218 Tarih: 1205 Z 29.

[16] v3.arkitera.com  -  tespihtaneleri.wordpress.com

[17] Müzeci, arkeolog, ressam ve Kadıköy´ün ilk belediye başkanı.

[18] resimbiterken.wordpress.com

[19] www.tarihnotlari.com

[20] www.istanbulsanatevi.com

[21] Maraş’ta yetişen çiriş otunun köklerinin kurutulup öğütülmesinden elde edilen toz halinde bir yapıştırıcıdır. www.megep.meb.gov.tr (Elde Maraş işine hazırlık).  

[22] Barışta, Örcün. Türk İşleme Sanatı Tarihi, Ankara 1984.

[23] Puşidenin işlendiği teller rengi itibarı ile altın ya da gümüş görünümündedir. Ancak kesin olarak malzemenin ne olduğunu söylemek için laboratuvar analizi gerekmektedir.

[24] Çınar, Meryem. Osmanlı Dönemi Saray İçin Dokunan Altınlı ve Gümüşlü Kumaşlarda Motif ve Kompozisyon Özellikleri,  Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2011.

[25] Barışta, Örcün, “Osmanlı Hanedan Türbelerinden Bazı İşlemeli Çocuk Sanduka Kılıflarının Türk Sanatına Katkıları”, www.ayk.gov.tr. s.583-588.

[26] Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Yıldız Mütenevvi Maruzat, Dosya Numarası: 113 Gömlek Numarası: 31

Tarih: 1312 B 20.

[27] Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Yıldız Mütenevvi Maruzat, Dosya Numarası: 290 Gömlek Numarası: 34

 Tarih: 1324 Ş 11. 

 

Çalışma Aşamaları

İstanbul’da bulunan Osmanlı Hanedanına ait, 158 sanduka örtüsünün (puşide) bulunduğu 23 türbe çalışma kapsamımıza girmektedir. Çalışmamız İstanbul Türbeler ve Müze Müdürlüğünden alınan izinler doğrultusunda;

1-Desenleri çizecek ve işlemeleri yapacak ekibin puşideleri görmeleri ve puşide ölçülerinin alınması,

 

-Üretimin aslına sadık kalınarak yapılabilmesi için; -alınan izinler doğrultusunda puşideleri örten koruma örtülerinin yetkili kişiler tarafından kaldırılıp- İstanbul Büyükşehir Belediyesi Medya a.ş. fotoğraf çekim ekibi tarafından puşide fotoğraflarının çekilmesi, 

-Konunun raporlaştırılması 

amacıyla türbe ziyareti,

2-Dekupe edilen ve ardından orijinal boyutlarında ozalit çıktıları alınan fotoğraflardaki desenlerin, çizim ekibi tarafından elle kopyasının alınması,

3-Çizim arşivini oluşturmak için desenlerin vektörel hale getirilip dijital ortama aktarılması,

4-Üretilecek puşide için,  puşide çizimlerinde gereken düzeltmeler yapılarak çizimin işlemeye hazır hale getirilmesi,

5-Üretim çalışmaları,

6-Nakış atölyesinin üretimi yapılacak puşideyi çalışmaya başlamadan önce, puşide desen numunelerine, Maraş işi tekniği kullanarak deneme çalışmaları yapması,

7-Başbakanlık Osmanlı Arşivi ve İslam Araştırmaları Merkezinden, çalışılacak puşidelerin bulunduğu türbeler ve türbelerde sandukası bulunan kişiler hakkında bilgi toplanması, arşiv belgeleri ışığında metin okumaları da yapılarak türbelerin tarihi, mimarisi ve puşidelerin özelliklerini de içeren bir kitap hazırlanması aşamalarından oluşmaktadır.

Bilim-sanat kurulumuzun belirlediği ilk türbe olan Mihrişah Valide Sultan Türbesindeki Mihrişah Valide Sultan sandukasının puşidesi için üretim çalışmalarına başlanmış olup Sultan II. Mahmud Türbesi için kitap hazırlama çalışmaları devam etmektedir.

Fotoğraf Çekimleri Yapılan Puşidelerden Örnekler

Paylaş Facebook  Paylaş twitter  Paylaş google  Paylaş linkedin
Yayın: 25.12.2015 - Güncelleme: 01.12.2016 13:50 - Görüntülenme: 4485
  Beğen | 2  kişi beğendi